http://acikerisim.ktu.edu.tr/jspui/handle/123456789/3966 2026-04-18T12:25:20Z http://acikerisim.ktu.edu.tr/jspui/handle/123456789/4396 Title: Yapay çekirge sürü optimizasyonu Authors: Özkul, Eda Abstract: Optimizasyon genel olarak en iyiyi bulma sürecidir ve belirli bir arama uzayında tanımlanan bir probleme kabul edilebilir bir çözüm bulmayı amaçlar. Yapay zekânın gelişmesiyle birlikte, optimizasyon problemlerinin çözümü için meta-sezgisel algoritmalar popüler hale gelmiştir. Meta-sezgisel algoritmalar, özellikle doğadaki biyolojik sistemlerden ve sürü davranışından esinlenir. Sadece bir yöntemin bütün optimizasyon problemlerini çözmesi mümkün olmadığından, literatürde birçok meta-sezgisel algoritma geliştirilmiş ve geliştirilmeye devam etmektedir. Bu bağlamda, bu tez çalışmasında, zor optimizasyon problemlerinin çözümü için çekirge sürülerinin rastgele zıplama ve bitkileri istila etme davranışlarından esinlenerek yapay çekirge sürü optimizasyonu (ALSO) adı verilen sürü zekâsı tabanlı meta-sezgisel bir algoritma önerilmiştir. Çekirgeler yiyecek arama için aile ve sosyal olma üzere iki fazda birbirleriyle etkileşimde bulunurlar. Ailesel fazda, yerel bir alanda çekirgeler küçük gruplar halinde yiyecek arar ve sosyal fazda topladıkları bilgileri paylaşırlar. Önerilen algoritma, 22 test fonksiyonu ve 3 mühendislik tasarım problemi üzerinde test edilerek yaygın ve yeni geliştirilen optimizasyon algoritmaları ile karşılaştırılmıştır. Simülasyon sonuçları, diğer algoritmalarla kıyaslandığında önerilen ALSO algoritmasının oldukça rekabetçi olduğunu kanıtlamaktadır. Ayrıca, aynı koşullar altında, ALSO algoritması daha az çalışma zamanı ve bellek alanı gerektirmektedir. 2022-03-01T00:00:00Z http://acikerisim.ktu.edu.tr/jspui/handle/123456789/4395 Title: Farklı ölçek tiplerinde değişen madde fonksiyonunun belirlenmesi ve yöntemlerin karşılaştırılması üzerine bir çalışma Authors: Hasançebi, Burcu Abstract: Tarihte ilk ölçme, karış, kulaç, adım gibi insan uzuvlarının uzunluklarından yola çıkılarak yapılmıştır. Ölçmeye duyulan bu ihtiyaç, uygarlıklar geliştikçe, doğrudan gözlemlenmesi mümkün olmayan zeka, başarı, davranış, öğrenme gibi kavramların ölçülmesini gündeme getirmiştir. Örtük özellikleri ölçmek için geliştirilen çeşitli ölçme araçlarının ölçmeyi ne kadar doğru yaptığı sorusu ise tüm ölçekler için cevaplanması gereken öncelikli sorudur. Geliştirilen ölçeklerin ölçeği alan kişilerin belirli özelliklerinden dolayı onlara avantaj ya da dezavantaj sağlaması kabul edilemez bir durumdur. Sunulan bu tezde, öncelikle öğrenme örtük özelliğini ölçmek üzere İstatistiğe Giriş Okuryazarlık Testi geliştirilmiştir. Geliştirilen testin uygulanabilirliği ortaya konmuştur. Ayrıca bu tezde, 2019 yılı Karadeniz Teknik Üniversitesi Yabancı Uyruklu Öğrenci Sınavı (KTÜYÖS-2019) verileri kullanılmıştır. Her iki ölçek için de Madde Tepki Kuramı'nın varsayımları sağlanmış ve kuramdaki en uygun model belirlenmiştir. Mevcut ölçeklerin ikisi için de madde ve kişi parametreleri kestirilmiştir. Ardından ölçek içinde yanlılık oluşturabilecek maddelerin olup olmadığını varsa bu maddelerin hangi maddeler olduğunu bulabilmek için Değişen Madde Fonksiyonu analizi; Breslow-Day, Lojistik Regresyon, Lord'un χ^2 İstatistiği, Olabilirlik Oranı ve Raju'nun Alan Ölçümleri yöntemleri ile cinsiyet, okul ve sosyokültürel durumu için araştırılmıştır. Bu analizler yardımı ile hem mevcut Değişen Madde Fonksiyonu içeren maddeler belirlenmiş hem de yöntemlerin karşılaştırılmaları yapılmıştır. Yeterli örneklem büyüklüğünün ve uygun test uzunluğunun sağlandığı durumlarda dahi Klasik Test Kuramı'na bağlı yöntemlerin birbirinden uzakta ve tutarsız sonuçlar verdiği görülmüştür. Bunun yanında Madde Tepki Kuramına bağlı yöntemlerden Olabilirlik Oranının da gereken şartlar sağlandığında birebir örtüştüğü sonucuna varılmıştır. 2021-07-01T00:00:00Z http://acikerisim.ktu.edu.tr/jspui/handle/123456789/4394 Title: Portföy optimizasyonu problemi için bulanık çıkarsama sistemine dayalı uyarlanabilir ağ yaklaşımı Authors: Yaman, Ilgım Abstract: Yatırımcıların beklentilerini en iyi biçimde karşılayacak menkul kıymet bileşenleri, hisse senetleri, yatırım fonları vb. belirlenmesi olarak tanımlanan portföy optimizasyonunda temel amaç riski azaltırken, getiriyi arttırmaktır. Standart portföy optimizasyonu problemi amaç fonksiyonu karesel yapıda olduğundan, karesel optimizasyon teknikleri ile çözüme ulaşılabilmektedir. Nicelik kısıtının dahil edilmesi problemi karma tam sayılı optimizasyon problemi biçimine dönüştürür. Bu yapıdaki optimizasyon problemlerinin çözümünde hibrit yöntemler tercih edilmektedir. Bu çalışmada amaç nicelik kısıtlı portföy optimizasyonu problemini, bulanık çıkarsama sistemine dayalı bir ağ ile çözmektir. Bunun için öncelikle sinir ağları kullanılarak standart portföy optimizasyonu için önerilen doğrusal olmayan sinir ağına dayalı portföy optimizasyonu algoritması, daha sonra nicelik kısıtlı portföy seçimi yöntemi için hibrit bir yöntem olan bulanık çıkarım sistemine dayalı portföy optimizasyonu yaklaşımı, genetik algoritma ve doğrusal olmayan sinir ağının birlikte kullanıldığı ve değişim katsayısının tersi ile nicelik kısıtlı portföy optimizasyonu için algoritmalar önerilmiştir. Geliştirilen bu yöntemlerin BIST-30 veri seti için etkinliği değerlendirilmiştir. BIST-Ulusal tüm borsa verileri kullanarak sektörlere göre incelemeler yapılmıştır. Sonuçlar karşılaştırıldığında, hibrit yöntemlere dayalı önerilen algoritmaların portföy optimizasyonu için tercih edilebilir oldukları izlenmiştir. 2021-03-01T00:00:00Z http://acikerisim.ktu.edu.tr/jspui/handle/123456789/4393 Title: Çok değişkenli normal dağılım için yeni bir deneysel uyum iyiliği testi Authors: Tiryaki, Buğra Kaan Abstract: Doktora tezi olarak sunulan bu çalışmada, çok değişkenli normallik için çok değişkenli Kolmogorov-Smirnov (MVKS) uyum iyiliği testi sunulmuştur. Önerilen test, deneysel dağılım fonksiyonu ile teorik dağılım fonksiyonu arasındaki farka dayanmaktadır. Bu fark hesaplanırken çok değişkenli durumda karşılaşılan sorun, değişkenlerin tek değişkenli durumda olduğu gibi dağılımdan bağımsız olmamasıdır. İlk olarak, bu sorunu çözmek için değişkenler bağımsız hale getirilmiştir ve Rosenblatt dönüşümü değişkenlerin bağımsızlığı için uygulanmıştır. Daha sonra teorik ve deneysel dağılım değerleri hesaplanarak, MVKS test istatistiği hesaplanmıştır. Önerilen bu test, aynı algoritma ve kritik tablo değerlerini kullanarak p boyutlu veriler için kolay hesaplama sağlamaktadır. Ayrıca bu tezde, MVKS testi kritik tablolarının tek değişkenli KS testi kritik tablo ile karşılaştırılmasını ve MVKS'nin (iki değişkenli durum) mevcut iki değişkenli normallik testleri ile güç karşılaştırmalarını da içeren bir simülasyon çalışması MVKS'nin farklı boyutlarında etkinliğini göstermek için sunulmuştur. Son olarak, MVKS testinin tutarlı, kesin ve doğru sonuçlar elde ettiğini göstermek için beş farklı çok değişkenli veri setlerine uygulanmıştır. 2021-02-01T00:00:00Z